Wat vind ik een goede foto?

Tijdens van het Mentoraat dat Jan Ros in 2016 gaf aan leden van de Culemborgse Fotoclub Lek en Licht, heb ik studie gemaakt van de vraag wat ik nou eigenlijk een goede foto vind.

De zoektocht naar kwaliteit

De kwaliteit van een foto is niet makkelijk te beschrijven. De aloude leugen dat over smaak niet valt te twisten wordt veel gehoord in de discussie over welke foto’s aantrekkelijk, mooi of ‘goed’ zijn. Ik probeer wat structuur aan mijn gedachten te geven.

a. Basale eis aan een foto: hij is vakkundig gemaakt.

Ik ga er van uit dat de basiskwaliteit van een foto is, dat die vakkundig is gemaakt.

Voor het maken van een fatsoenlijke foto heb je geen formele opleiding nodig. De vakkundigheid of ambachtelijkheid waarmee de foto wordt gemaakt kan ook een vrijetijdsfotograaf zich eigen maken. Opname- en fototechniek worden op de juiste manier ingezet; de in de beeldende kunst gangbare compositieregels worden toegepast - al dan niet met bewuste afwijkingen. Dus geen onbedoelde onscherpten, onthoofdingen, ongemotiveerde chaos of ongelukkig gekozen momenten. Geen excuus als: ‘dat was nu eenmaal zo’. De fotograaf beheerst zijn camera en heeft aandacht voor zijn eigen verrichtingen en keuzen. Iedere foto zou in die zin vakkundig moeten zijn gemaakt.

b. Pluspunten voor een mooie foto

Naast ‘vakkundig gemaakt’ zou ik ruimte willen bepleiten voor het fenomeen ‘mooi’. Ik was aanvankelijk geneigd in mijn zoektocht naar wat een goede foto is, alles wat mooi is, terzijde te schuiven als niet ter zake doende: mooi, en wat dan nog, ik mis diepgang... Maar daar kom ik niet mee weg, het klopt niet. Een vakkundig gemaakte, mooie foto heeft zelfstandig bestaansrecht en recht op erkenning en waardering. Michael Freeman noemt in The Photographers Mind, 2011, een aantal dingen die de meeste mensen visueel aantrekkelijk vinden.

  • bekende onderwerpen
  • rijke kleuren
  • helderheid
  • contrast
  • harmonie
  • scherpte en duidelijkheid
  • schoonheid

Een vakkundig gemaakte foto, die daarnaast één of meer van de bovenstaande eigenschappen bezit, is prettig om naar te kijken en mogelijk de moeite om aan de muur te hangen. 

Maar er is méér, naast mooi. We gaan dus een stap verder.

c. Pluspunten voor een goede foto

Een foto kan mooi zijn en volgens de regelen der kunst gemaakt, terwijl hij soms toch een ongemakkelijk gevoel achterlaat omdat hij iets extra's mist. Schoonheid alléén is dan niet genoeg. Soms is een foto méér dan alleen maar mooi. De term 'mooi' dekt dan de lading niet voldoende.

Wat maakt een foto dan goed / mooi / interessant / spannend?

Noodgedwongen kies ik de term goed: wat vind ik een goede foto? 'Goed' is wat mij betreft een ander kwaliteitskenmerk náást 'mooi'. Een goede foto is misschien niet 'mooi' volgens heersende algemene opvattingen; een mooie foto is zonder extraatje niet zomaar 'goed'. In ieder geval is een goede foto bovengemiddeld, niet standaard, niet alleen maar mooi of deskundig gemaakt.

Originaliteit is een weinig bruikbaar criterium in een wereld waarin iedereen een camera heeft, alles al is gefotografeerd en waarin foto's wereldwijd gepubliceerd worden. Kennelijke originaliteit blijkt in onze dagen vooral uit de hype die ontstaat als opeens veel mensen een vondst nabootsen. "Originaliteit is voor mensen met een kort geheugen".

Wat te denken van foto's die ten dienste staan van een andere hobby dan fotografie, en die hoofdzakelijk dienen tot verzamelen of registreren? Die kunnen vakkundig gemaakt zijn en volledig voldoen aan het doel van de hobby. Denk aan de verzameling diesellocomotieven van een spoorhobbyist of de verzameling ijsvogeltjes van een natuurliefhebber. Die opnamen kunnen vakkundig zijn gemaakt, mogelijk voldoen aan de specifieke eisen van het vakterrein, en óók nog mooi zijn, maar ze zijn misschien niet bijzonder spannend voor outsiders. Tenzij ze echt iets extra’s hebben.

Iets dergelijks geldt voor vakantie- of familiefoto's die herinneringen moeten vastleggen. Die hoeven niet noodzakelijkerwijs mooi of 'goed' te zijn terwijl ze wel voldoen voor het privé-album. Ook daar geldt: ze moeten echt iets extra’s hebben, willen ze voor outsiders interessant zijn.

Ik noem dus bovenop de Basisvereiste (vakkundig gemaakt) naast Pluspunten voor een mooie foto ook Pluspunten voor een goede foto. Ik leun voor de inhoud daarvan op de gedachten van fotofilosoof Gerrit Hendriksen. Die pluspunten zijn:

Een goede foto vraagt een inspanning van de beschouwer

Dat betekent, dat er voor de consument werk te verrichten moet zijn. De fotograaf geeft als het ware een opdracht aan de beschouwer: je moet beter kijken! Als je daadwerkelijk verder kijkt en de puzzel ontdekt die de fotograaf in zijn foto heeft gelegd, een puzzel die je misschien met moeite oplost – en misschien wel helemaal niet, dan wordt de foto spannend en krijgt hij betekenis. Een foto wordt ook spannender naarmate hij minder dicht bij het onderwerp staat (je ziet wat er op staat en dat is het) en meer van de fotograaf bevat. Als de foto dichter bij de fotograaf komt en door het brein van de kijker blijft spoken, kan die de foto onmogelijk afdoen met een simpel 'wel aardig' of 'mooi hoor'.

Een goede foto is niet te snel uitgelezen

Een goede foto heeft voorts de eigenschap dat hij niet te snel 'uitgelezen' mag zijn. Als je een foto in één oogopslag hebt gezien zonder dat er verder iets te ontdekken of te doorgronden valt, heb je hem snel uit. Misschien is hij mooi, maar dat is het dan ook. De foto zou dus liever niet bij de eerste blik alles moeten prijsgeven, er moet iets te ontdekken zijn. En er mag best een restant onduidelijkheid overblijven.

De fotograaf moet de kijker bij het opleggen van een raadsel wel een kans geven. Met pretentieuze ‘kunst’ die alleen maar een groot vraagteken oproept zonder enige kans op duiding aan de kant van de beschouwer, ben ik overigens ook snel klaar… die heb ik snel uitgelezen.

In een vorige versie van de bovenstaande paragraaf had ik de volgende zin opgenomen: "Dat impliceert dat er een verhaal in verpakt zit, dat er lagen te ontdekken zijn." Dat verhaal en die lagen hoor je in veel besprekingen ( "We zien een portret dat een verhaal vertelt"), maar ik beschouw die inmiddels als quasi-artistieke vaagheid waaraan niemand enige concrete betekenis durft te verbinden. Het verondersteld aanwezige 'verhaal' wordt nooit verteld, of alleen in de vorm van wild gespeculeer over de bedoeling van de fotograaf of de situatie van een geportretteerde. Mijn excuses, ik heb de zin geschrapt.

Een goede foto brengt emoties aan het licht

Een goede foto appelleert aan emoties. Dat zijn die van de fotograaf die zijn ziel er heeft ingelegd, en die van de beschouwer wiens emoties worden aangesproken. Die beide personen spelen een rol in iedere foto....

d. Mogelijke minpunten

- de foto steunt op een direct herkenbaar idee dat inmiddels al zó vaak is vertoond dat de foto er geen zelfstandig pluspunt meer aan kan ontlenen (miniatuureffect door selectieve onscherpte, het 'gevreesde doorkijkje')… Niet boeiend meer, versleten concept. Misschien leuk om zelf ook eens te proberen, maar niet per se om aan anderen te laten zien.

- vast nog wel iets. Volgt.


 

Een vakkundig gemaakte, mooie foto.

Een vakkundig gemaakte, goede foto.

Een vakkundig gemaakte, mooie, goede foto.

Volgende artikel

In het volgende artikel kijk ik terug op anderhalf jaar fotobespreken aan de hand van onze Handreiking Fotobespreken. Die was gemaakt op basis van het boek 'Over foto's gesproken' (Hans Brongers en Simon Ophof, Bond van Nederlandse Amateur Fotografen Verenigingen, 2011).