Francesca Woodman's context

23 januari 2016

In  Trouw wordt op zaterdagen ruimte gemaakt voor een 'tegeltjeswijsheid' waarbij iemand een lijfspreuk mag debiteren die vervolgens in een mini-vraaggesprek wordt uitgelegd. Kunstenaar Sef had de spreuk 'Context is alles' aan een tegeltje toevertrouwd. Ik moest aan hem denken toen ik voor mijn fotoclub een lezinkje voorbereidde over Francesca Woodman, uiteraard bij gelegenheid van de opening van 'haar' tentoonstelling in het Foam On Being An Angel, die overigens nog tot 9 maart is te zien.

De research voor een inleiding of essay vindt tegenwoordig op internet plaats, en - voor ik het fenomeen vergeet - in boeken. Op internet is na het intypen van de zoekwoorden Woodman en essay érg veel te vinden, meer dan nodig is voor een eenvoudig verhaal. Het is zeer opvallend dat in verreweg de meeste stukken, of die nu komen van gerenomeerde curatoren of van middelbare scholieren, de eerste zin steevast een variant is op 'Franscesca Woodman was een veelbelovende fotografe die op tweeëntwintigjarige leeftijd zelfmoord pleegde'. 

Deze context is voor de schrijvers kennelijk zo overheersend dat zij hun teksten over Woodman steevast met dat feit beginnen. Nu beïnvloedt kennis, of vermeende kennis, het kijken naar een kunstwerk: daarom heet het ook context. Het vervelende is, dat eenmaal opgedane kennis moeilijk weer naar de achtergrond is te drukken, zeker als het zo'n dramatisch gegeven is als het zelfgekozen overlijden van een jonge vrouw/man/kunstenaar.


Binnen mijn fotoclub is het gewoonte foto's te bespreken. Leden kunnen opnamen inzenden die dan door twee anderen worden besproken. Ik had de volgende foto ingeleverd:

Ik had kabels van straatverlichting weggeshopt, een bromfiets, reclame achter de ruiten etc. Maar het straatnaambord had ik niet weggehaald en juist dat bleek voor de fotodetectives een onweerstaanbare reden te zijn om te googelen en te streetviewen. Ze wisten in minder dan geen tijd exact waar het pand te vinden is. Nu is de vraag: hoe belangrijk is dat? Waarom wil iemand dat überhaupt weten, is het niet zo dat een foto zijn eigen broek moet kunnen ophouden zónder bijkomende kennis, afgezien van journalistieke of documentaire fotografie? Ik heb me verbaasd over de onbedoelde eigenschappen die mijn foto bleek te hebben, en die kennelijk de aandacht afleidden van de inhoud van de plaat. De opsporing was juist maar irrelevant. Het volgende hoekpand zal ik voorzien van volledig fictieve straatnamen ;-) !

En of de duvel er mee speelt: in die periode was ook het Straatje van Vermeer van een adres voorzien. De belangrijkste eigenschap van het schilderij is, dat het een Vermeer is (en o ja, mensen vinden het ook een mooi schilderij). Columnist Schouten verwonderde zich over de zoektocht naar de straatnaam en het specifieke pand. Wat moet je precies weten om achter de waarheid der dingen te komen, vroeg hij zich af: de ontdekking van het juiste adres raakte hem niet echt en hij had al evenmin de neiging de eerstvolgende trein naar Delft te nemen.

Sterker nog: wie een beetje rondzoekt naar de ontdekker Grijzenhout, vindt van hem een citaat als reactie op de vraag hoe we zeker weten dat de gevels exact zo waren als Vermeer ze schilderde, want 17e eeuwse landschapsschilders manipuleerden immers? "Dat weten we niet. Maar dat is altijd zo. Ik ben op zoek gegaan naar een plek die geheel overeenkwam met het schilderij. Welnu, zo'n plek heb ik gevonden". De museumconservator heeft (althans als ik afga op de site van het Rijks) geen aandacht voor zulk een ingehouden nuance:  'Het antwoord op de vraag waar het straatje van Vermeer zich bevindt, is van grote betekenis en zal diepgaande consequenties hebben, zowel voor de manier waarop we naar dit ene schilderij van Vermeer kijken als voor ons beeld van Vermeer als kunstenaar.

Diepgaande consequenties! Kijk, daarmee haal je het journaal van acht uur.

Context kun je maken, is vervolgens mijn stelling. Of meer to-the-point: de al dan niet vermeende context van een kunstwerk kun je hypen. 

Neem het verhaal rond nanny Vivian Maier. Dat gedoe met de veiling en de fotorolletjes, de ontdekker, de documentaire, het ontbreken van familie - of wacht even was er in Zwitserland niet nog een verre erfgenaam, die zich gaat roeren? Goed dat ze 'ontdekt' is, het is een prachtig verhaal, maar je zou door zoveel context vergeten naar haar fotografie te kijken: wat was het tijdsbeeld dat ze neerzet, wat is de inhoudelijke kwaliteit van haar kunst? Het fenomeen komt op de voorgrond, haar fotografie schuift volstrekt naar de achtergrond.

Dan de 'democratische' fotograaf Eggleston. Er bestaat van William Eggleston een videoopname waarin hij op straat, onverstaanbare dingen mompelend, langs zijn onderwerpen schuifelt en met zijn Leica alledaagse dingen vastlegt, zoals de onderkant van een truck of een paal met stroomkabels. Eggleston relativeert zijn eigen fotografie door grappen te maken over zijn volgende meesterwerk. De interviewer wil weten wat hij antwoordt als mensen vragen wat hij fotografeert: "dat is een moeilijk te beantwoorden vraag, het beste wat ik kan verzinnen is 'het leven van vandaag'. Ik weet niet of ze me geloven of niet, of wat het betekent...". Zoveel zelfspot is geen gemakkelijk uitgangspunt voor een galleriehouder die een Red Ceiling wil verkopen.

De door mij bewonderde Joel Meyerowitz is een vitale zeventiger. Hij heeft zijn foto's gesigneerd voor een laatste verkoop en heeft zich teruggetrokken in Italië waar hij met zijn lief een hopelijk goed leven leidt. Over hem geen hypes: hij is immers niet dood en al helemaal niet op dramatische wijze aan zijn einde gekomen. En je moet dood zijn om heilig verklaard te worden...

Het punt met Woodman is, dat er onmatig veel gespeculeerd, geïnterpreteerd en gepsychologiseerd wordt over haar dood in de marge van 'context'. In zeer veel stukken wordt verband gelegd tussen de stemming in haar foto's en haar zelfmoord: dat kun je wel zien, hè? Op één foto is ze te zien in een gehurkte houding tegen een muur, naakt, met om de hoek een lelie. Gevonden commentaar: Woodman in een embryonale houding, deze foto is een voorbode van haar dood, want we weten toch allemaal dat de lelie symbool is voor de dood, nee, wacht even, misschien reflecteert ze hier op haar eigen vrouwelijke sexualiteit, want we weten toch allemaal dat de lelie symbool is voor de vrouwelijke genitaliën...

Gooi het maar in mijn pet.

Onze neiging om als detectives naar foto's te kijken is doorgeschoten in (mis)interpretatie. Te veel - en vooral twijfelachtige - context gaat ten koste van het onbevangen kijken naar foto's. Context hoort geen ballast te zijn.

O ja, de tentoonstelling van Woodman in het Foam. Ga er naar toe, want het is een absolute verrijking, ook als je alle boeken hebt gezien, de documentaire hebt bekeken en de verhalen hebt gelezen. Geniet er van, zonder al te veel te denken aan Woodmans overlijden of te zoeken naar aanwijzingen. Neem de foto's zoals ze zijn, Woodman was er kunstenaar genoeg voor.

Het verslag van het bezoek dat ik met clubgenoot M.U. aan de expositie bracht staat in het blog van mijn clubje de Culemborgse Fotoclub Lek en Licht.