4K-monitor

Vorig jaar zag ik een 4K-televisie. Daarop werden mijn foto's getoond via een USB-stick. Ik was meteen verkocht: ik wilde een 4K-monitor bij mijn computer en die moest een beetje betaalbaar blijven - het was tenslotte een luxe-'probleem', want mijn oude PC met full-HD-monitor voldeed nog prima..

Hieronder geef ik mijn ervaringen weer bij het bouwen van een PC voor de fotobewerking op een 4K-monitor. Het verhaal gaat dus helemaal niet over de monitor maar over de PC die nodig is om de monitor aan te sturen, want dát is het probleem. Dit is geen complete bouwbeschrijving, hooguit een opsomming van een aantal vondsten en vermeden valkuilen. Als je het onderstaande niet snapt: niet aan beginnen.

Ik kon geen kant-en-klare PC vinden die aan alle eisen voldeed. Of te weinig geheugen, of geen grafische mogelijkheden, of een onduidelijk moederbord, te kleine SSD, geen vrije geheugenslots… Als je weet wat je wilt wordt het er niet makkelijker op.

Hoewel... Zie 2: PC kopen (en uitbreiden?)

1: PC bouwen

De 4K-puzzel

Een 4K-monitor toont 3840 x 2160 pixels, ten opzichte van full-HD twee keer zo veel in de hoogte zowel als in de breedte.

Een monitor wordt vanuit de computer door de grafische kaart van beeldsignaal voorzien. Mijn oude grafische kaart kan geen 4K-signaal leveren.

Er moest dus, zo leek het, een nieuwe grafische kaart komen. Moderne grafische kaarten passen niet in mijn negen jaar oude moederbord. Lang verhaal kort: er moest een nieuwe computer komen.

De grote vraag werd vervolgens, aan welke eisen de combinatie van moederbord, processor, geheugen en grafische kaart zou moeten voldoen om een 4k-monitor aan te sturen.

De ellende is, dat je met het stellen van vragen over grafische kaarten e.d. terecht komt in de gamerswereld. Die wereld speelt zich nog hoofdzakelijk af op full-HD monitoren en nog nauwelijks in 4K, maar stelt wel extreme eisen aan de grafische kaart. En ik wil niet gamen, maar fotobewerken. Het is op internet, hoe vreemd het ook klinkt, nauwelijks mogelijk een goed advies te vinden over 4K en fotobewerking. Fotobladen hullen zich in vaagheid en raden voor de zekerheid meer hardware aan dan nodig is. Aan video-bewerking, waar het al snel over gaat, worden andere eisen gesteld dan aan het verhoudingsgewijs rustige fotobewerken.

AMD Ryzen 3 2200G en Ryzen 5 2400G

Voor het aansturen van een 4K-monitor heb je geen afzonderlijke grafische kaart nodig

Eigen schuld van Intel: doordat ze een puinhoop hebben gemaakt van hun productie waren hun chips langere tijd schaars en (nog steeds) relatief duur.

Ik kwam er achter, dat concurrent AMD processors (CPU's) fabriceert met een ingebouwde grafische eenheid. De tests op internet van deze CPU's worden gedaan met… games. Daarbij gaat het over het renderen van een beeld met zoveel mogelijk details bij full HD, met zo hoog mogelijke verversingsfrequentie. Het wemelt van de grafieken en benchmarks. De beide AMD-CPU's komen er niet slecht af als je niet te hoge eisen stelt; het zijn middenklasse-CPU's. De conclusie luidt dus, dat je géén aparte grafische kaart nodig hebt als je deze processors gebruikt om een 4K-monitor aan te sturen. Je moet alleen niet zwaar gaan gamen. Ik koos de AMD Ryzen 5 2400G.

Voor de zekerheid heb ik een aparte processorkoeler gekocht. De bij de CPU meegeleverde koeler schijnt bij zwaardere belasting meer lawaai te maken, al lees ik ook reviews die melden dat het met de herrie - ook onder belasting - wel meevalt. Ik ben er bij een omgevingstemperatuur van 20oC nog niet in geslaagd de CPU warmer te krijgen dan 32oC, dus dat gaat voortreffelijk. Let er op, dat je 'koeltoren' in de kast past, sommige zijn vrij hoog. Deze Ryzens laten zich overklokken, al heb ik nog geen aanleiding gezien daar aan te beginnen.

Aanvulling: later heb ik een 3D-rendering-project gedraaid met Meshroom. Bij een omgevingstemperatuur van 25oC en een volbelasting van alle 8 cores op 100% steeg de temperatuur van de Ryzen naar maximaal 57oC, dat lijkt me prima ;-)

Deze CPU werkt voor mij prima, maar ik ben dan ook geen veel-fotograaf die wel even honderd raws in batch verwerkt. Ik heb geen idee of deze CPU in een dergelijk geval door de mand valt. 4K-video van YouTube wordt soepel afgespeeld.

Toevoeging 1: inmiddels lees ik in C'T magazine voor computertechniek nr 7-8 2018 enkele artikelen over CPU's en moederborden. Eigenlijk schrijft dit blad voor het eerst iets concreets over de aansturing van 4K-schermen: "We hebben zes moederborden getest met B360 en minimaal een DispalyPort-bus (DP 1.2). Daarmee kan de in Coffee-Lake-processors ingebouwde, zuinige UHD Graphics ook Ultra-HD- en 4K-schermen aansturen met 60 Hz." Een B360 chipset is voor Intel-processors; de Coffee-Lake is een klasse waarin bijvoorbeeld de populaire Intel Core i5 8400 CPU valt met ingebouwde grafische processor Intel UHD Graphics 630 (à €215). Conclusie: de truc mét 4K zónder grafische kaart is ook mogelijk met Intel.

Toevoeging 2: in C'T magazine voor computertechniek nr 4 2021 lees ik het volgende: "De IGP’s [integrated graphic processors, KM] zijn ook krachtig genoeg voor algemene beeld- en videobewerking. Slechts enkele complexe filters, zoals voor soepeler overgangen of crossfades met effecten bij videobewerking, worden merkbaar versneld door een dure GeForce of Radeon." Genoemd werd o.a. de Ryzen 5 3400G, dat is de opvolger van mijn processor.

Duidelijke taal: voor gewone fotobewerking heb je géén aparte grafische kaart nodig.

Het moederbord, Catch 22...

Bij die processor moest een moederbord worden gekozen. Dat is werkelijk de moeilijkste puzzel. Je kunt ook niet spieken bij de specificaties van kant-en-klare PC's in de vakhandel, want daarin wordt nooit het moederbord vermeld. Daaruit leid ik af dat per definitie de goedkoopst mogelijke versie wordt gebruikt. Ik koos een AM4 moederbord met een B450 chipset. Het mijne is wat te zwaar, eigenlijk een gaming-moederbord, maar ik heb het op de groei gekocht. Ik kan er later geheugen bij plaatsen, en als de prestaties van de ingebouwde grafische processor mochten tegenvallen, kan ik een aparte grafische kaart inbouwen. Ik heb er op gelet dat er een moderne B450 chipset op zit. De iets oudere, goedkopere B350 chipsets zijn ook bruikbaar met de AMD-CPU's met ingebouwde grafische unit, maar dan moet je éérst het UEFI (nieuwe term voor BIOS) updaten - en dat gaat alleen met een werkende processor. En de nieuwe processor werkt niet met het oude UEFI - een typische Catch 22. Onduidelijk? Je moet dus een oude processor hebben om het UEFI te updaten waarna je nieuwe processor ook werkt. Pfff...

Dan maar een wat duurder, in één keer werkend moederbord. Het zou goed kunnen dat jongere versies van de B350-borden inmiddels wel zijn aangepast aan de AMD-CPU's. Voor meer informatie over Ryzen CPU's en de meest geschikte chipsets verwijs ik naar PC Magazin, al vind ik dat daar niet hard genoeg wordt gewaarschuwd voor de Catch-22.

Verder moet je er op letten dat het moederbord zelf een DisplayPort-uitgang heeft om de stekker van je monitor in te steken. Als je immers geen grafische kaart inbouwt met zo'n aansluiting, moet het moederbord zelf zo'n connector hebben... Gamers bepalen een groot deel van de afzetmarkt. Omdat zij leunen op een afzonderlijke grafische kaart, is de aanwezigheid van een DisplayPort-connector op het moederbord niet meer zo vanzelfsprekend. Vele moederborden zijn dus niet geschikt voor het gebruiken van een 4K-monitor met een CPU met ingebouwde grafische processor zónder aparte grafische kaart.

Een voeding levert meestal stroom via een '4+4'-connector. Mijn moederbord heeft echter een '8+4'-connector. Dat was even een puzzel; de 4+4 uit de voeding zijn nu geplugd in de 8 van het moederbord, maar zoiets als een passende 8+4 voeding die nuttig zou kunnen zijn bij zware inspanning (met een zware grafische kaart bijvoorbeeld) heb ik niet kunnen vinden. Misschien is het simpeler dan ik denk... Vooralsnog werkt het.

Nog een ding: ook wifi is op moederborden niet meer vanzelfsprekend, let daar op als je wifi wilt gebruiken.

Geheugen

Niet iedere geheugensoort werkt vlekkeloos met ieder moederbord. En ook niet met iedere processor. De AMD-CPU's met ingebouwde grafische unit gebruiken een deel van het werkgeheugen. Daarom wordt aanbevolen een snellere geheugensoort te kiezen. Ik koos een set van 2 x 8Gb DDR4 die werkt op 3200 MHz. Het type (CMK16GX4M2B3200C16) heb ik vergeleken met de lijst 'goedgekeurde' geheugenchips van de fabrikant van het moederbord.

In de UEFI stel je in, dat (maximaal) 2Gb van het geheugen wordt toegewezen aan de processor, zodat je 14 Gb vrije ruimte overhoudt.

Aanvulling 1: de prijs van geheugenmodules is sinds maart 2019 dramatisch gezakt. De prijs van bovengenoemde stripjes is inmiddels gehalveerd (december 2019). Ik heb dus een extra setje aangeschaft, daarmee de lege bankjes benuttend.

Aanvulling 2: ik vond op de site van het blad C't het advies de snelheid van het geheugen handmatig in te stellen op DDR4-3200. Het moederbord van MSI verlaagt standaard de snelheid naar DDR4-2666 vanwege het compatibel willen zijn met oudere Ryzen-cpu’s. "Verhoog handmatig de snelheid zoals we aanraadden naar DDR4-3200. Dit zit verstopt onder OC/DRAM Frequency. Stel de spanning in op 1,2 V (dit valt binnen de specificaties en werkt prima). Anders gebruikt het moederbord 1,35 V omdat hij uitgaat van overklokken en dat verbruikt meer energie. Verander niets aan de timings." Tja, dat moet je ook maar net zien...

Kast

Het lijkt eenvoudig, maar toch: veel kasten worden tegenwoordig geleverd zónder sleuf voor de inbouw van een DVD-drive, want gamers doen kennelijk niets met optische schijven. Kies er dus een waar je een optische drive kunt inbouwen, want veel van onze software is op schijf geleverd. Okee, ik ben ouderwets - en heb o.a. LR6 op DVD.

Moderne kasten hebben aan de lucht-aanzuigkant stoffilters. Meestal is dat aan de voorzijde en aan de onderzijde bij de voedingsventilator.

Mijn kast werd geleverd met twee ventilatoren aan de voorzijde, ik heb een extra (stille) fan gekocht die aan de achterzijde lucht uitblaast. Mijn oude PC stootte lucht uit die 9oC warmer was dan de omgevingstemperatuur. Bij de nieuwe is dat verschil slechts 4oC, alleen onder volle belasting (zie boven) is dat verschil 6oC.

Algemene adviezen voor zelfbouw

De opsomming hierboven onder 1. PC bouwen is géén inventarisatie van benodigde onderdelen, dat zijn er uiteraard meer.

Het bouwen geeft veel voldoening. Voor minder geld en met minder technisch geweld dan ik dacht. Tot nu toe werkt het nieuwe kastje uitstekend. De PC is wat sneller dan mijn oude, negen jaar oude computer, die op zich (voor full-HD) nog prima mee kon.

Enkele adviezen:

  • Bestudeer bij je zoektocht de video's van Pauls Hardware en JayzTwoCents. Deze mannen geven uitstekende uitleg. Mocht je van plan zijn je eerste 'build' te maken, dan kun je met hun video's goed de haalbaarheid van je voornemen taxeren.
  • Zeer nuttig is ook Hardware.Info; met name de tests (rapporten en video's). Klik in de bovenbalk op Categorieën.
  • Nuttig is ook PCPartPicker, vooral vanwege de 'Completed Builds' van bezoekers. Je kunt bijvoorbeeld kijken welke PC's er met jouw favoriete CPU of moederbord zijn gebouwd, en hoe die dan verder in elkaar zitten.
  • Kijk op de websites van leveranciers, maar zeker ook op die van fabrikanten als AMD en MSI. Bij veel fabrikanten kun je de boekjes/manuals van componenten in pdf downloaden zodat je je alvast kunt inlezen.
  • Neem de tijd. Ik heb er een half jaar over gedaan om de nodige kennis te vergaren, te twijfelen en te wikken & wegen. Het was mijn eerste eigenbouw-PC.
  • Koop je spullen bij één leverancier. Je bent met sprokkelen bij verschillende winkels misschien iets goedkoper uit, maar meerdere leveranciers zouden naar elkaar kunnen wijzen als er problemen zijn.
  • Zorg dat je zelf overtuigd bent van de compatibiliteit van je onderdelen, dus ook als het gaat over chipsets en de samenwerking met CPU en geheugen. Let bij gebruik van de Ryzen vooral op het up-to-date zijn van het UEFI/BIOS van het moederbord.
  • De teksten hierboven geven slechts een aanduiding van de valkuilen, niet per se van volmaakte oplossingen.
  • Toen ik het even niet meer wist, zocht ik een 4K-foto-advies in een computervakhandel, met de vaste intentie daar een PC te laten bouwen. Ik kreeg het advies een grafische kaart te kopen als de GeForce GTX 1060ti met 6 Gb grafisch geheugen. Die kostte op dat moment meer dan €300. En de bijbehorende Intel-processor was aanmerkelijk duurder dan de AMD. Hoewel de genoemde kaart prachtig is, is hij ook... voor mijn toepassingen niet nodig. Het was een prima antwoord, alleen niet op mijn vraag. Computerbouwers hebben geen verstand van fotobewerking en kunnen kennelijk slecht taxeren wat daar voor nodig is. Omgekeerd geldt kennelijk iets vergelijkbaars... fotografen hebben weer weinig kaas gegeten van hardware. En dan moet je het vak van computerbouwen zelf leren.

  • Als je haast hebt kun je beter een kant-en-klare machine kopen. Ik heb er tot nu toe één kunnen vinden met een AMD Ryzen 5 2400G-CPU, die ook nog redelijk aan andere eisen voldeed: die van de Aldi, zie hieronder.
  • Algemene tip: hou het geheugen van je PC schoon door te checken welke programma's in het geniep met Windows mee opstarten. Je staat versteld welke programma's zich met de ellebogen in het geheugen dringen. Ook Adobe heeft er een handje van. Gebruik voor het onschadelijk maken een reclamevrije versie van CCleaner.
  • CCleaner helpt ook om periodiek (tracking)cookies te verwijderen. Na de montage van mijn PC wilde ik het 'maagdelijke' besturingssysteem backup-en. Ik had de harde schijven zelf uit de folie gehaald en uitsluitend de allernoodzakelijkste software/drivers geïnstalleerd om het machien goed te laten lopen. CCleaner vond tot mijn stomme verbazing op die schone, vers geïnstalleerde PC 1958 (!) tracking files en 16,5 Mb junk. Dank aan Microsoft, MSI, AMD en Philips, want andere daders waren er met zekerheid nog niet aan boord.

2: PC kopen (en uitbreiden?)

Aldi Medion P32010 (MD 34140)

Aldi PC vanaf 14 maart 2019

Een Aldi-PC met een AMD Ryzen 5 2400G... Momenteel mijn favoriete CPU. Dit is de eerste PC waarin ik deze CPU zie en die ook verder redelijk 'klopt'.

Specificaties (voor zover van belang voor dit verhaal):
⦁ AMD Ryzen 5 2400G, processor en graphics in een compleet pakket. Hierop is een eenvoudige koeler gemonteerd, zover ik kan zien niet eens de originele van AMD. De koeltoren die ik voor mijn zelfbouw kocht, past waarschijnlijk niet in deze kast. Een Medion heeft vaak een wat afwijkende bouw, zo zuigt die vaak lucht aan vanaf de zijkant, via een tunnel.
⦁ 256 Gb PCIe SSD, voldoende groot (512 Gb was mooier geweest), zet hierop fotobewerkingsprogramma's, raw-converters en office-programma's. Plaats andere hulpprogramma's en je data liever op de mechanische harde schijf.
⦁ 1 Tb (1.000 Gb) mechanische harde schijf voor data en minder belangrijke programma's. 1Tb loopt snel vol met foto's e.d. Zie echter de Hot Swap wisselslede hieronder.
⦁ Moederbord: zoals gebruikelijk geeft de fabrikant/leverancier geen gegevens... Belangrijk: bij deze PC heb je geen zorg over de afstemming van het moederbord op de CPU en er is wél een DisplayPort-aansluiting voor je 4K-monitor, zie Aansluitingen achterkant.
⦁ 8 GB DDR4 werkgeheugen: 8Gb is voldoende groot voor bewerking van raws van 24 megapixel maar het houdt niet echt over. De kloksnelheid is kennelijk 2400 MHz. In een filmpje van Computerbild.de wordt het inwendige van deze pc getoond. Er zijn slechts twee geheugenbankjes, die vol zijn. Mocht je de geheugencapaciteit willen vergroten, dan komt dat neer op vervangen, hetgeen betekent dat je de bestaande geheugenmodules moet verwijderen. Omdat het moederbord onbekend is, heb ik geen idee van welke geheugenstrips geschikt zijn.
⦁ Wi-Fi aanwezig
⦁ Dvd-/cd-brander aanwezig
⦁ Multikaartlezer voor SD-, MS- en MMC-geheugenkaarten aanwezig
⦁ Hot Swap wisselslede voor harde schijven aanwezig. Bijplaatsen van een harde schijf wordt hiermee erg makkelijk. Kosten tussen €60 (2Tb) en €75 (3Tb).
⦁ Aansluitingen Voorkant: Multikaartlezer / 2x USB 3.0 / 1x microfoon / 1x hoofdtelefoon
⦁ Aansluitingen achterkant: 4x USB 3.0 / 1x USB 3.1 Gen2 type A / 1x USB 3.1 Gen2 type C / 2x USB 2.0 / 1x LAN (RJ-45) / 1x DisplayPort / 1x HDMI / 1x Front Line Out, 1x Mic In/ Center/ Subwoofer Line Out / 1x Line In/Rear Line Out
⦁ Voeding: in de specificaties van Medion en Aldi zijn geen gegevens voorhanden. Computerbild.de meldt echter, dat een voeding van slechts 250 Watt aanwezig is die géén aparte stroomaansluiting voor eventueel bij te plaatsen grafische kaarten heeft. Je kunt dus alleen lichtere kaarten bijplaatsen.

Conclusie Aldi PC kopen

Zelf gebruikte ik - tot aan de bovenbeschreven zelfbouw - vele jaren Aldi-computers, al dan niet met aanpassingen als een grotere SSD of geheugenuitbreidingen. De laatste jaren waren de Aldi-PC's duidelijk aan de zuinige kant: kleine SSD, weinig geheugen, volle geheugenbankjes, krappe voeding… Ik durf - afgaande op de specificaties (!) - deze PC wel aan te bevelen voor mensen die opzien tegen zelfbouw, want hij klopt redelijk, zeker voor dat geld (€500). Je kunt hem gebruiken met een 4K-monitor, zover ik kan zien.

Wel teken ik aan dat deze PC bedoeld noch geschikt is om uit te breiden. De uitbreidingsmogelijkheden zijn erg beperkt:

1. het geheugen kan alleen worden vergroot van 8Gb naar bijvoorbeeld 16Gb door complete vervanging van het bestaande geheugen (niet door bijplaatsen);

2. de krappe voeding maakt uitbreidingen die een aparte stroomaansluiting hebben, zoals grotere grafische kaarten, onmogelijk;

3. een extra harde schijf is op den duur wel aan te bevelen. Die kan echter makkelijk worden bijgeplaatst;

en verder:

4. deze PC kent het gebruikelijke nadeel van de aanwezige bloatware (hinderlijke probeerversies van programma's) die je moet verwijderen. Installeer vervolgens je eigen virsusscanner, officeprogramma's e.d.

REACTIES

ArnoE: Bouwen of kopen? Een mooi resultaat na al dat wikken en wegen.  Voor mij veel te technisch, dus kopen is voor mij een betere optie. Maar een ALDI P.C. voor € 500 ? Dat is wel erg goedkoop.