3. Kijken naar foto's, een ander model met minder nadruk op (foto)techniek

In dit artikel combineer ik de bevindingen van de voorgaande twee blog-bijdragen in een nieuw schema voor het kijken naar foto’s. Bij dit artikel hoort dus ook een bijlage Kijken naar Foto’s (op de downloadpagina). Deze A4 Kijken naar Foto’s vervangt ons oude schema Handreiking Foto’s bespreken. Ik adviseer dit schema Kijken naar Foto’s met een zekere losheid te hanteren en er zeker geen meerkeuze-lijstjes in te zoeken. Lijstjes worden valkuilen als ze een te zelfstandig leven gaan leiden. Het zijn maar lijstjes, geen wetten. Lijstjes kunnen worden toegepast, maar net zo makkelijk genegeerd.

De eerste indruk

We zijn erg visueel ingesteld. Daarom hebben we snel een indruk van een foto, meteen gevolgd door een oordeel. Waar we in de vorige methode van fotobespreken (behandeld in het vorige blogartikel) ons oordeel uitstelden, willen we nu juist die eerste indrukken beschrijven. Wat is het eerste dat je opvalt, wat raakt je meteen, welke emotie bespeur je bij de eerste ontmoeting met deze foto of serie?

Over genres

Vervolgens verkennen we de inhoud van de foto, waarom alles draait. We maken een begin met het determineren van de foto door die te koppelen aan een genre, zover zich dat laat ontdekken.

Gerry Badger zegt in 'The Genius of Photography': "There are basically three photographic subjects - people, things and places." Alle fotografie zou daarin moeten kunnen worden ondergebracht. Ikzelf deed eerder de poging die hieronder is opgenomen: Mens, Omgeving, Object. Het is volkomen arbitrair hoe bijvoorbeeld Omgeving is ingedeeld, er zijn geen scherpe grenzen tussen stadslandschap, straatfotografie en architectuur. Je zou ‘lichaam en naakt’ met evenveel recht onder de objecten kunnen rangschikken als onder Mens. Als de indeling je niet aanspreekt: het is een aardig spel een eigen alomvattende indeling te verzinnen. Hetgeen terloops illustreert dat geen lijstje heilig is of de enige echte waarheid bevat.

Over het doel van een foto

Ik heb ook in het nieuwe schema ‘Kijken naar Foto’s’ mogelijke doelen opgenomen (tabel hieronder), want het speculeren over het doel kan zoals gezegd het doorgronden van een foto dichterbij brengen, ook als er geen definitief uitsluitsel valt te geven.

Misschien is 'kunst' dat wat resteert; fotografie zonder (gebruiks)doel is pure kunst. Expressie zou je daar als 'doel' kunnen zien, al is die van andere, minder vooropgezette aard. Vrije- of autonome fotografie valt wat mij betreft onder kunst.

Overigens is dit een geschikt moment om ook te kijken naar betekenisvolle verbanden met andere fotografie of met kunststromingen.

Genre of doel?

Ik heb reisfotografie, journalistieke en documentaire fotografie niet in de genres opgenomen. Dat zijn naar mijn smaak geen genres, maar doelen of gebruiksmogelijkheden, die vallen binnen de aanduidingen in de tabel hierboven. En wat is reisfotografie anders dan een verzameling van architectuur, mensen, landschappen etc.? Dat de foto’s in een voor ons exotische omgeving zijn gemaakt verandert het genre niet. Voor de particulier is reisfotografie veelal in de eerste plaats herinneringsfotografie en voor de professional is reisfotografie waarschijnlijk commercieel. Maar het kán ook kunst zijn. Iets zeer vergelijkbaars geldt voor journalistieke en documentaire fotografie. Die termen zeggen iets over het (gebruiks)doel of de totstandkoming, maar niets over de inhoud. Ook de in de vrijetijdsfotografie veel voorkomende herinnerings- of verzamelfotografie krijgt een plek in de Doelen, hoewel die plek niet rotsvast is: een verzameling watertorens kan immers in de categorie kunst terecht komen...

Natuurfotografie is een specialisme dat qua genres is uit te splitsen in landschap en object, afhankelijk waar de nadruk van het onderwerp ligt. Het doel van natuurfotografie kan variëren van documentair via commercieel tot kunst.

Over de inbreng van de fotograaf

In de oude Handreiking wilden we zoveel mogelijk voorkomen dat de fotograaf in beeld kwam: het gaat niet om jou maar om je foto, was het idee. Dat moest voorkomen dat de discussie op de persoon werd gevoerd, of dat lange tenen werden geraakt. In feite gingen we daarmee gevoeligheden uit de weg, tot op het niveau waarop de fotograaf geen rol meer leek te spelen. De fotograaf bepaalt echter onomstotelijk de inhoud van de foto. We verkennen daarom de invloed van de fotograaf door de totstandkoming van de foto na te gaan. Wat deed de fotograaf, welke keuzen maakte hij, en waarom?

De inhoud van die kolom in het schema Kijken naar foto's is deels geïnspireerd door het werk van Stephen Shore: The Nature of Photographs, zie met name punt 2 hieronder.

‘The Nature of Photographs’ is een moeilijk boek. Er staat weinig tekst in, er is vaak maar een enkele alinea, soms twee kolommetjes tekst om een onderwerp in te leiden. Je hebt het ogenschijnlijk in een uurtje gelezen. Begrijpen is een andere zaak, dat vergt concentratie en studie.
Shore behandelt in het boek de wezenlijke, kenmerkende karakteristieken van de foto: de eigenschappen die een foto tot foto maken. Uit die eigenschappen leidt hij een visuele grammatica af die kan bijdragen aan de verheldering van de betekenis van een foto.
Hij onderscheidt drie niveau's waarop je naar een foto kunnen kijken: het fysieke niveau (het voorwerp dat je in je hand hebt), het niveau van de afbeelding (wat er op staat) en het mentale niveau.

1. het fysieke niveau. Een foto is (veelal) een voorwerp. Shore noemt weliswaar het beelscherm als drager, maar kijkt toch het liefst naar een foto in de vorm van een fysieke afdruk, die bepaald wordt door emulsie, chemische ontwikkeling (of inkt en pigmentstoffen en digitale nabewerking) en papier. Dit niveau is het makkelijkst te doorgronden omdat het bijna letterlijk tastbaar is. De uiterlijke verschijningsvorm bepaalt mede de manier waarop we het beeld waarnemen, die eigenschappen missen we als we kijken naar dezelfde foto op een beeldscherm.

2. het niveau van de afbeelding. Shore beschrijft vervolgens het niveau van de afbeelding, hoe de wereld verandert als je hem vangt in een tweedimensionale foto. Drie dimensies worden teruggebracht tot een platte afbeelding. De foto wordt verder bepaald door het standpunt dat de fotograaf inneemt (hij kiest met zijn kader wat we te zien krijgen), de tijd waarin zowel de sluitertijd als het gekozen moment vervat zijn, en de focus, waarmee de fotograaf de aandacht van de kijker stuurt. Met die middelen ordent en structureert de fotograaf de rommelige wereld en brengt relaties aan tussen onderwerpen die er in de echte wereld niet zijn, of slechts zeer vluchtig. Shore spreekt over het bepalen van de compositie als het 'oplossen van een situatie', alsof het een puzzel betreft.

3. het mentale niveau. Shore vergelijkt de beelddiepte die een foto kan hebben met de mentale diepte of juist de oppervlakkigheid die een beeld kan omvatten. Hij stuurt het oog van de lezer in een aantal oefeningen over foto's en is zelfs in staat de fysieke scherpstelling van je oog te verleiden diepte te zoeken in het platte vlak van een in het boek afgedrukte foto.

Voorwaar geen makkelijk leesvoer, ook al omdat het niet alledaagse Engels voor hersenkraken zorgt. Maar zeer de moeite (!) waard en daarom aanbevolen.

Check en conclusies

Check: klopte de eerste indruk?

De voorlaatste stap is een check. Dat is: controleren of de eerste indruk klopt met wat we verder hebben geconstateerd, en of hetgeen (feitelijk en aanwijsbaar) op de foto te zien is, daarmee nog overeenstemt. Kunnen de feiten onze aanvankelijke emotie verklaren? Of moeten we onze eerste indruk bijstellen en is dat misschien een indicatie dat er meer in de foto besloten ligt dan hij in eerste instantie prijs gaf? Dat is misschien een moment van verwondering.… of teleurstelling, als de foto toch wat plat en oppervlakkig blijkt te zijn.

Het formuleren van een Conclusie

Uit dit alles volgt een Conclusie, al dan niet hardop uitgesproken. We komen toe aan een oordeel over de foto en over de verrichtingen van de maker:

  • is de foto vakkundig gemaakt (basisvereiste)
  • is de foto daarnaast ook mooi
  • is de foto daarnaast ook goed?

(of vakkundig gemaakt én mooi én goed?)


De conclusie moet wel kunnen steunen op hetgeen we hiervoor over de foto hebben gezegd. Misschien kunnen we de fotograaf een advies geven.

Korte Route

De vragen in het kadertje ‘Korte Route’ helpen wellicht om met enige afstand te kunnen terugkijken. Als ik het anders benader, kloppen mijn conclusies - in grote lijnen - dan nog steeds?

  • Wat wil de fotograaf ons voorleggen met deze foto?
  • Wat heeft hij daartoe gedaan?
  • Is hij geslaagd (wat vind ik er van)?

 

CONCLUSIE

De verkenning naar wat ik een goede foto vind, heeft samen met de ervaringen met fotobespreken volgens een bepaald stramien, geleid tot een nieuw schema Kijken naar foto's. Dat schema is bruikbaar voor een bespreker/beoordelaar, maar ook voor een fotograaf, als onderdeel van zelfreflectie.